Nie wystarczy dobry projekt. Nie wystarczy znane nazwisko, wysoka cena ani obecność w luksusowym wnętrzu. Ikona designu powstaje wtedy, gdy mebel przestaje być wyłącznie przedmiotem użytkowym i zaczyna reprezentować coś większego – epokę, technologiczną rewolucję, nowy sposób myślenia o przestrzeni albo przełom w sposobie produkcji.
Najważniejsze meble XX wieku można rozpoznać po sylwetce. Fotel Barcelona, Eames Lounge Chair, Egg Chair czy Panton Chair nie potrzebują logo. Wystarczy charakterystyczna linia podstawy, profil oparcia albo jeden detal konstrukcyjny.
Ich wyjątkowość nie polega jednak wyłącznie na oryginalnej formie. Każdy z tych projektów pojawił się w odpowiednim momencie historii i coś zmienił. Jeden udowodnił, że mebel można produkować przemysłowo, drugi wykorzystał materiał kojarzony wcześniej z zupełnie inną dziedziną, kolejny połączył technologię z komfortem, a jeszcze inny pokazał możliwości tworzywa sztucznego.
Dlatego historię ikon designu warto czytać nie jak katalog pięknych przedmiotów, lecz jak historię kolejnych przełomów.
Bauhaus i Wassily Chair – kiedy konstrukcja staje się estetyką
Kilka dekad później projektanci modernistyczni wykonali kolejny krok. Zamiast ukrywać konstrukcję mebla, zaczęli ją eksponować.
Doskonałym przykładem jest zaprojektowany przez Marcela Breuera w 1925 roku fotel Wassily. Breuer eksperymentował wówczas z rurami stalowymi – materiałem lekkim i wytrzymałym, którego możliwości dostrzegł między innymi dzięki konstrukcji roweru. W rezultacie tradycyjny, ciężki fotel klubowy został zredukowany do układu stalowych linii i rozpiętych pomiędzy nimi płaszczyzn.
To, co wcześniej należało ukrywać pod tapicerką, zostało częścią wizualnej tożsamości przedmiotu.
Wassily Chair jest ważny nie dlatego, że stalowe rurki same w sobie są piękne. Jest ważny dlatego, że materiał, technologia i forma mówią jednym językiem.
Nie próbuje wyglądać jak fotel wykonany z drewna. Nie imituje wcześniejszych typów mebli. Pokazuje własną konstrukcję i robi z niej główny temat projektu.
Tak powstaje kolejna cecha ikony: autentyczność materiału i konstrukcji.
Najbardziej znaczące projekty rzadko są stylistycznym kostiumem. Ich wygląd wynika ze sposobu, w jaki zostały wymyślone i wykonane.
LC4 – kiedy forma zaczyna podążać za ciałem
Modernizm często kojarzymy z geometryczną dyscypliną, ale jego najciekawsze realizacje nie ignorowały człowieka.
Zaprojektowana w 1928 roku przez Le Corbusiera, Pierre’a Jeannereta i Charlotte Perriand chaise longue LC4 jest jednym z najlepszych przykładów poszukiwania równowagi pomiędzy geometrią a fizjologią. Projekt pokazano podczas paryskiego Salon d’Automne w 1929 roku. Jego konstrukcja pozwala zmieniać pozycję leżącej części, a sama forma została opracowana wokół idei odpoczynku i dopasowania do ludzkiego ciała.
LC4 nie jest jedynie „ładnym leżakiem”.
To niemal manifest projektowy.
Zamiast dopasowywać człowieka do sztywnego mebla, projektanci dopasowali mebel do sposobu, w jaki ciało odpoczywa. Konstrukcja jest czytelna, niemal techniczna, a jednocześnie służy bardzo zmysłowej funkcji – wygodzie.
I właśnie to połączenie przeciwieństw często pojawia się w projektach, które przechodzą do historii.
Ikona jest charakterystyczna, ale nie może zapomnieć, że pozostaje przedmiotem użytkowym.
Barcelona Chair – mebel jako architektura w miniaturze
Rok później, w 1929 roku, Ludwig Mies van der Rohe zaprojektował Barcelona Chair dla niemieckiego pawilonu na wystawie w Barcelonie. Krzesło miało pełnić reprezentacyjną funkcję podczas oficjalnej ceremonii, dlatego jego charakter od początku był bardziej monumentalny niż czysto użytkowy.
Krzyżująca się metalowa podstawa, skórzane poduszki i niemal matematyczna kontrola proporcji sprawiają, że Barcelona Chair działa trochę jak architektura zamknięta w skali mebla.
Nie ma tu przypadkowego ornamentu. Luksus wynika z materiału, precyzji i proporcji.
To szczególnie interesujący przypadek, ponieważ pokazuje, że modernizm wcale nie musiał oznaczać taniości czy ascetyzmu. Ten sam język redukcji można wykorzystać zarówno w produkcie masowym, jak i obiekcie reprezentacyjnym.
Barcelona Chair stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych projektów modernizmu. Knoll produkuje go do dziś, a egzemplarze znajdują się między innymi w kolekcjach muzealnych.
W tym miejscu pojawia się kolejna cecha ikony:
dobry projekt posiada własną sylwetkę.
Mebel może funkcjonować w setkach różnych wnętrz, a mimo to jego tożsamość pozostaje nienaruszona.
Eames Lounge Chair – ikona nie musi rezygnować z komfortu
Modernizm bywa przedstawiany jako estetyka chłodna i surowa. Charles i Ray Eames pokazali, że nowoczesność może wyglądać zupełnie inaczej.
Wprowadzony na rynek przez Herman Miller w 1956 roku Eames Lounge Chair and Ottoman był ich interpretacją tradycyjnego XIX-wiecznego fotela klubowego. Połączyli formowaną sklejkę, skórę i nowoczesne rozwiązania konstrukcyjne w projekt, który miał być luksusowy, lecz pozbawiony ciężkości tradycyjnych foteli. Model pozostaje w ciągłej produkcji od momentu premiery.
To ważne, ponieważ Eamesowie nie odrzucili wcześniejszego archetypu. Zreinterpretowali go.
Ikoniczność nie zawsze wymaga wymyślenia zupełnie nowego typu przedmiotu. Czasem projekt przechodzi do historii dlatego, że istniejącą rzecz interpretuje tak dobrze, iż późniejsze wersje zaczynamy porównywać właśnie do niego.
Eames Lounge Chair jest tego doskonałym przykładem.
Po kilkudziesięciu latach nadal wygląda współcześnie, ale równocześnie trudno przypisać go do krótkotrwałej mody.
To właśnie oznacza ponadczasowość – nie brak charakteru, lecz odporność charakteru na zmieniające się trendy.
Egg Chair – projektowanie całego doświadczenia
W przypadku Arne Jacobsena historia jednego mebla jest nierozerwalnie związana z historią całego wnętrza.
Egg Chair powstał w 1958 roku jako część projektu wnętrz SAS Royal Hotel w Kopenhadze. Jacobsen odpowiadał za kompleksową koncepcję obiektu. Organiczna, otulająca forma fotela stanowiła kontrapunkt dla geometrycznej architektury budynku.
Technologia również miała znaczenie. Zamiast tradycyjnej drewnianej konstrukcji wykorzystano formowaną skorupę, która pozwalała uzyskać niemal rzeźbiarską formę. Jacobsen pracował nad nią podobnie jak rzeźbiarz – rozwijając kształt przy użyciu plastycznych modeli.
Egg Chair pokazuje jeszcze jeden mechanizm tworzenia ikony.
Najlepsze meble często mają zdolność organizowania przestrzeni wokół siebie.
Nie są neutralnym wyposażeniem. Ich obecność zmienia charakter wnętrza.
Czasami jeden fotel wystarcza, aby zdefiniować całą aranżację.
Panton Chair – kiedy materiał umożliwia formę wcześniej niemożliwą
Kolejny przełom nastąpił wraz z tworzywami sztucznymi.
Verner Panton pracował nad koncepcją krzesła wykonanego jako ciągła, organiczna forma. Projekt Panton Chair powstał pod koniec lat 50., a po rozpoczęciu współpracy z Vitrą został rozwinięty do produkcji seryjnej. Pierwsze egzemplarze przedseryjne pojawiły się w 1967 roku. Było to pierwsze wykonane w jednym kawałku krzesło z tworzywa sztucznego o wspornikowej konstrukcji.
Tutaj technologia nie jest dodatkiem do estetyki.
Bez niej taka estetyka nie mogłaby istnieć.
Panton Chair nie wygląda jak drewniane krzesło przełożone na plastik. Projekt wykorzystuje cechy nowego materiału, aby stworzyć ciągłą linię przypominającą rzeźbę.
To właśnie dlatego największe innowacje materiałowe pozostawiają po sobie tak wyraziste ikony. Projektanci nie pytają jedynie: „z czego możemy wykonać znany mebel?”, ale raczej:
„co możemy zaprojektować właśnie dlatego, że mamy do dyspozycji ten materiał?”
Co łączy Thoneta, Breuera, Eamesów, Jacobsena i Pantona?
Na pierwszy rzut oka – niewiele.
Thonet 214 jest lekkim krzesłem z giętego drewna. Wassily Chair przypomina przestrzenny rysunek wykonany ze stalowych rur. Barcelona Chair operuje luksusowym materiałem i rygorem proporcji. Egg Chair jest niemal rzeźbą. Panton Chair wygląda jak jeden płynny gest.
Nie istnieje więc jeden styl ikony.
Istnieje natomiast kilka cech, które regularnie powtarzają się w historii najlepszego wzornictwa.
1. Ikona proponuje coś własnego
Najbardziej pamiętne projekty trudno pomylić z produktami konkurencji.
Mogą być bardzo proste, ale nie są anonimowe.
To istotna różnica. Minimalizm sam w sobie nie tworzy ponadczasowości. Jeśli po usunięciu dekoracji pozostaje forma pozbawiona własnej tożsamości, powstaje poprawny produkt – niekoniecznie ikona.
Dobry projekt można zapamiętać.
Wybitny projekt można rozpoznać po fragmencie.
2. Forma wynika z idei
W ikonicznych projektach można zazwyczaj odpowiedzieć na pytanie: dlaczego ten mebel wygląda właśnie tak?
Krzywizny Thoneta wynikają z technologii gięcia drewna. Stalowe rurki Breuera są jednocześnie konstrukcją i językiem wizualnym. Profil LC4 wynika ze sposobu odpoczynku człowieka. Formowana skorupa Egg Chair pozwala stworzyć otulającą przestrzeń. Jednolita bryła Panton Chair wykorzystuje możliwości tworzywa sztucznego.
Jeśli każdy charakterystyczny element posiada uzasadnienie, projekt nabiera spójności.
A spójność starzeje się znacznie lepiej niż efektowność.
3. Ikona rozwiązuje problem, którego wcześniej nie rozwiązano w ten sposób
Przełom może dotyczyć funkcji, materiału, konstrukcji, technologii produkcji albo dystrybucji.
Właśnie dlatego historia designu jest tak silnie związana z historią przemysłu.
Nowa metoda gięcia drewna dała Thonetowi inne możliwości niż wcześniejszym stolarzom. Stal rurowa otworzyła nowe pole eksperymentów przed Breuerem. Formowana sklejka była jednym z materiałów pozwalających Eamesom budować bardziej złożone powierzchnie. Nowe technologie tworzyw sztucznych umożliwiły rozwój Panton Chair.
Ikoniczny projekt często pojawia się wtedy, gdy nowa technologia spotyka projektanta, który naprawdę rozumie jej potencjał.
4. Mebel musi wytrzymać próbę użytkowania
Design oglądany na zdjęciach może oszukiwać.
Mebel funkcjonuje jednak w trzech wymiarach. Dotykamy go, przesuwamy, siadamy na nim, opieramy się o niego i używamy przez lata.
Dlatego sama fotogeniczność nie wystarczy.
Najbardziej udane projekty potrafią połączyć efekt wizualny z doświadczeniem człowieka. LC4 jest interesująca nie tylko jako kompozycja stali i tapicerki, lecz także jako próba zdefiniowania pozycji odpoczynku. Eames Lounge Chair pozostaje luksusowym obiektem właśnie dlatego, że komfort jest integralną częścią jego koncepcji.
Prawdziwa ikona nie powinna działać wyłącznie w obiektywie aparatu.
5. Znaczenie ma jakość oryginału
Im bardziej znany staje się mebel, tym więcej powstaje przedmiotów wykorzystujących jego charakterystyczne rozwiązania.
Dotyczy to praktycznie wszystkich wielkich klasyków XX wieku.
Ale podobieństwo sylwetki nie oznacza identyczności projektu.
W oryginałach znaczenie mają proporcje, sposób pracy konstrukcji, gatunek i jakość materiału, wykończenie detali, technologia tapicerowania czy precyzja połączeń. W przypadku Eames Lounge Chair MoMA zwraca uwagę choćby na ręczny montaż i tapicerowanie oraz rozwiązania konstrukcyjne odpowiadające za pracę fotela.
Dlatego w świecie designu autorstwo i producent mają większe znaczenie niż w przypadku anonimowego wyposażenia.
Kupuje się nie tylko kształt.
Kupuje się określony projekt i sposób jego realizacji.
6. Ikona wpływa na projekty, które pojawiają się później
To być może najlepszy test znaczenia przedmiotu.
Czy po jego premierze inni zaczęli inaczej myśleć o meblach?
Krzesło Thoneta pomogło wyznaczyć kierunek przemysłowej produkcji mebli. Eksperymenty Breuera ze stalą rurową należą do najważniejszych osiągnięć meblarskiego modernizmu. Panton Chair pokazał, jak daleko można odejść od tradycyjnej konstrukcji nóg, siedziska i oparcia.
Kiedy rozwiązanie stworzone przez jednego projektanta zaczyna przenikać do języka całej branży, mamy do czynienia z czymś więcej niż udanym produktem.
Mamy do czynienia z wpływem.
7. Czas jest najważniejszym jurorem
Istnieją produkty projektowane jako „nowe ikony designu”.
Problem polega na tym, że prawdziwej ikony nie da się ogłosić w dniu premiery.
Można stworzyć bestseller. Można zdobyć nagrody. Można pojawić się w najważniejszych magazynach wnętrzarskich i najbardziej spektakularnych realizacjach architektonicznych.
Status ikony wymaga jednak czasu.
Thonet 214 funkcjonuje w różnych wnętrzach od ponad 160 lat. Barcelona Chair powstał w 1929 roku i nadal pozostaje w produkcji. Eames Lounge Chair jest wytwarzany nieprzerwanie od 1956 roku. Projekty Pantona, Jacobsena czy Breuera nadal znajdują odbiorców długo po śmierci ich autorów.
Moda odpowiada na pytanie: czego chcemy teraz?
Ikona odpowiada na inne: do czego chcemy wracać?
Paradoks ikony – im bardziej wyjątkowa, tym częściej jest kopiowana
Istnieje jeszcze jeden, nieco przewrotny znak sukcesu.
Najbardziej charakterystyczne projekty zaczynają być naśladowane.
Ich kształty przechodzą do masowej kultury, pojawiają się w filmach, hotelach, biurach, magazynach i niezliczonych aranżacjach. Z czasem nawet osoby, które nie znają nazwiska autora, rozpoznają ich sylwetkę.
Wtedy mebel osiąga szczególny status – przestaje należeć wyłącznie do historii wzornictwa i zaczyna należeć do zbiorowej wyobraźni.
To dlatego Panton Chair może oznaczać futurystyczne lata 60., Egg Chair – wyrafinowany skandynawski modernizm, a Eames Lounge Chair – komfortowy amerykański mid-century modern.
Mebel staje się wizualnym skrótem całej idei.
Czy współczesny mebel może zostać ikoną?
Oczywiście.
Nie możemy tylko wiedzieć tego na pewno.
Współczesne projekty powstają w zupełnie innym środowisku niż klasyki XX wieku. Nowości pojawiają się szybciej, obrazy rozprzestrzeniają się natychmiast, a charakterystyczna forma może w ciągu kilku miesięcy zostać powielona w tysiącach wariantów.
To paradoks dzisiejszego designu.
Nigdy wcześniej dobry projekt nie mógł zdobyć światowej rozpoznawalności tak szybko. Jednocześnie nigdy wcześniej tak trudno nie było odróżnić długotrwałego znaczenia od chwilowej popularności.
Dlatego być może najlepszym kandydatem na przyszłą ikonę nie jest mebel, który najbardziej dominuje w mediach społecznościowych.
Jest nim projekt, który posiada własną ideę, rozwiązuje realny problem, wykorzystuje technologię w inteligentny sposób, dobrze się starzeje i pozostaje potrzebny również wtedy, gdy przestaje być nowością.
Co ostatecznie sprawia, że mebel staje się ikoną?
Nie cena.
Nie metka.
Nie nazwisko projektanta.
I nie sam fakt, że dany model często pojawia się w luksusowych wnętrzach.
Ikona powstaje na przecięciu innowacji, funkcji, charakterystycznej formy, jakości wykonania, kontekstu kulturowego i czasu.
Thonet pokazał, jak technologia może zmienić sposób produkcji mebli. Breuer wykorzystał stalową rurę, by zbudować zupełnie nowy język wizualny. Le Corbusier, Pierre Jeanneret i Charlotte Perriand uczynili ciało punktem odniesienia projektu LC4. Mies van der Rohe sprowadził monumentalność architektury do skali fotela. Charles i Ray Eames połączyli modernizm z luksusem i komfortem. Arne Jacobsen zamienił fotel w przestrzenną rzeźbę. Verner Panton wykorzystał nowe technologie, aby stworzyć formę wcześniej praktycznie niemożliwą do seryjnego wykonania.
Każdy zrobił coś inaczej.
I właśnie dlatego ich projekty pozostały z nami.
Bo ikona designu nie jest meblem, który idealnie pasuje do swoich czasów. Jest meblem, który potrafi je przekroczyć.
